Klecanki przez to, że są przyjemne do obserwacji oraz ze względu na niewielki rozmiar kolonii, są jednymi z lepiej zbadanych żądłówek. Ja też uległam ich urokowi, więc postanowiłam odczarować trochę osy i pokazać, że mogą to być ciekawi sąsiedzi w przydomowym ogródku. Dzisiaj czas na klecankę polną (Polistes nimpha), najpospolitszą wśród klecanek.
Gniazdo klecanki polnej (Polistes nimpha)
Wiosną budowę gniazda rozpoczyna zapłodniona jesienią samica (królowa). Z reguły gniazda umieszczane są na łodydze, przyczepione do jakiegoś kamienia, czasami zakładane pod daszkiem (np. w domku dla owadów) a u mnie – pomiędzy starymi cegłami. Pergaminowe gniazda przyczepione są za pomocą charakterystycznej „stopki”.
Królowa początkowo wykonuje wszystkie czynności samodzielnie. Buduje zaczątek gniazda, składa jaja a także zdobywa pożywienie. W miarę rozrastania się gniazda i pojawiania się robotnic, to one przejmują większość obowiązków. Królowa natomiast skupia się już głównie na składaniu jaj.
W późniejszych etapach istnienia gniazda królowa składa zapłodnione jaja, z których rozwijają się przyszłe królowe oraz jaja niezapłodnione, z których rozwijają się samce.
Pod koniec lata kolonia ulega powoli rozpadowi. Liczba robotnic maleje i nie ma tyle pożywienia. Może dochodzić wtedy nawet do kanibalizmu wśród mieszkańców gniazd (pożerania larw). Samce i przyszłe królowe opuszczają gniazdo. Zapłodnione nowe królowe szukają miejsc do zimowania. Gniazdo powoli pustoszeje.
Termoregulacja w gnieździe
Jaja narażone są na działania czynników zewnętrznych ze względu na brak zewnętrznej osłony gniazda. Stąd temperatura w upalne dni obniżana jest mechanicznie poprzez polewanie gniazda wodą i wachlowanie skrzydłami. Gdy jest zimno, klecanki drżą wytwarzając ciepło.
Cymonek klecankowiec (Latibulus argiolus), czyli jakiego spotkałam ancymonka
Tego roku miałam okazję spotkać cymonka klecankowca (Latibulus argiolus), gąsienicznika pasożytującego na klecankach. Samice tego gatunku wyszukują kolonii, po czym do nich wnikają i składają jaja w komórkach z larwami lub poczwarkami. Pozwolę sobie zacytować artykuł [1]:
W trakcie obserwacji prowadzonych w jednym sezonie wegetacyjnym okazało się, że 54–79% wszystkich kolonii było zaatakowanych przez gąsienicznika. Straty wśród robotnic i pokolenia płciowego wywołane przez parazytoida w tym sezonie wegetacyjnym wynosiły odpowiednio 25–31% dla robotnic i 10–34% dla pokolenia płciowego (Makino 1989). W skali całej kolonii straty są bardzo duże i w znacznym stopniu obniżają jej efektywność oraz sukces reprodukcyjny.
Nie udało mi się zobaczyć cymonka w akcji, ponieważ skradał się do gniazda powoli niczym prawdziwy ninja a ja nie miałam tyle czasu na obserwację. Spotykałam go jeszcze przez kilka kolejnych dni, ale za każdym razem nie kwapił się, by podjąć działanie, jedynie czaił się w pobliżu gniazda.
Czy klecanki są agresywne? I czy użądlenie tak bardzo boli?
W tym roku obserwowałam kilka gniazd klecanek, ale nie przekonałam się na własnej skórze, jak bolesne jest ich żądło.
Jedno z gniazd usytuowane było między dwiema cegłami. Czasami, by je doświetlić dla lepszego zdjęcia, musiałam odchylić cegłę. Za pierwszym razem, gdy to zrobiłam, klecanki wzbiły się w powietrze, po czym po jakimś czasie wróciły z powrotem do gniazda. Obserwowały mnie czujnie, ale nie próbowały atakować. Później jeszcze kilkakrotnie odchylałam cegłę, ale klecanki przyzwyczaiły się do mojej obecności i nie powodowałam wśród nich poruszenia. Siedziały spokojnie wpatrując się w obiektyw.
Są to żądłówki, więc należy zachować ostrożność. Nie powinno się jednak obawiać agresji, jaka występuje u os właściwych (Vespinae). Jednakże, w przypadku gdy gniazdo jest zagrożone zniszczeniem, potrafią go zaciekle bronić.
A co z bolesnością ukłucia? Istnieje opinia, że jest to bardzo nieprzyjemne. Mimo wewnętrznego pragnienia, żeby sprawdzić to na własnej skórze, żadna z klecanek nie zechciała mnie użądlić a ja nie miałam odwagi wymusić użądlenia. Na podstawie doświadczeń Justina Schmidta użądlenia klecanek są jednymi z najboleśniejszych na świecie. Ze względu na to, że na sporządzonej przez niego liście nie znajdują się nasze polskie gatunki, trudno określić, jak uplasowałyby się na tej skali. Poznałam osobę, która eksperymentuje na sobie, pozwalając żądlić się rodzimym przedstawicielom żądłówek, sprawdzając bolesność ich użądleń . Mam nadzieję, że uzupełni ten wpis swoim komentarzem 😉
Woda w ogrodzie
Żeby ułatwić sobie obserwację klecanek, warto ustawić pojemnik z wodą. Klecanki do budowy i chłodzenia gniazda potrzebują wody, więc będą przylatywać do wystawionego wodopoju. Dla mnie taki punkt obserwacyjny w ogrodzie był świetną sprawą, bo mogłam tam zobaczyć kopułki (Eumenes spp.), bolicę rogatą (Odynerus reniformis) czy przedstawicieli grzebaczowatych.
Porównanie wielkości
Na zdjęciu poniżej można zobaczyć porównanie wielkości osy (Vespula sp.) z klecanką (Polistes nimpha). Akurat, kiedy znalazłam te trupki, znajomi przywieźli mi w prezencie z wakacji innego martwego owada, którego znaleźli. Jest to trzpiennik olbrzymi (na górze zdjęcia). Prezentuję go jako ciekawostkę, bo to duży i interesujący owad. Ten duży „kolec” nie jest żądłem. Jest to pokładełko służące do składania jaj. O tym owadzie możecie poczytać tutaj (swoją drogą polecam cały blog, bo to ciekawa lektura).
Parę słów na koniec
Głównym pokarmem klecanek są gąsienice oraz pająki, stąd mogą być pożytecznym przyjacielem każdego działkowca, eliminując szkodniki roślin. To tak z antropocentrycznego punktu widzenia. A dlaczego jeszcze? Bo każda istota ma swoje miejsce i pełni określoną funkcję w przyrodzie. A poza tym klecanki to ładne i interesujące stworzenia, co, mam wielką nadzieję, ten wpis pokazał 🙂
Źródła i dodatkowa lektura:
1. Kozyra K., Pasożyty i parazytoidy klecanek, Kosmos. Problemy Nauk Bilogicznych, t.62, nr 1 (298), str. 65-75.
2. Polistes albellus Giordani Soika, 1976 (Hymenoptera: Vespidae) w Polsce
3. Klecanka rdzaworożna Polistes dominulus (CHRIST, 1791) (Hymenoptera: Vespidae: Polistinae) – czy faktycznie gatunek skrajnie zagrożony w Polsce?
Oznaczenie owadów:
Darek Ogrodnik
